Michael Jackson jako bohater mityczny. Książka o Jacksonie

    Kultura popularna nie jest autonomicznym, samowystarczalnym i stałym bytem. Przypomina raczej płynną, chaotyczną, lepką masę, z której wyłaniać się mogą różne formy i twory. Kultura popularna nie znosi zarówno bezruchu, jak i samotności. Tworzy własne mitologie, powołuje własnych bohaterów, lecz czyni to odwołując się do bardziej złożonej całości kulturowej.
Celem tej książki jest prześledzenie, jak cechy bohatera mitycznego przejawiają się we współczesnej kulturze, a ściślej − w wyobrażeniach społecznych na temat idola kultury popularnej. Tym idolem jest Michael Jackson.

Jackson to jeden z najpopularniejszych idoli XX wieku. Znamienne, że w dyskursie na jego temat rzadko pojawiają się określenia typu: piosenkarz/artysta, częściej natomiast można spotkać się z określeniami typu: gwiazdor, król popu, czy po prostu Michael Jackson.
Jednak nie tylko fenomen popularności Jacksona zwrócił moją uwagę. Na zainteresowanie, jakie ten człowiek wciąż wzbudza, składa się również rozpiętość tego zjawiska; zastanawiające jest bowiem, jak różne mogą być opinie na jego temat.

Wybierając zatem Jacksona na temat badań, chciałam przyjrzeć się reakcjom globalnej publiczności; „podejrzeć”, co przeżyła uczestnicząc wirtualnie w procesie, jaki wytoczono idolowi w związku z zarzutami o pedofilię. W tym celu zdecydowałam się na analizę wypowiedzi internetowych. Wypowiedzi te uznałam za wyraz spontanicznej potrzeby opowiedzenia czegoś, skomentowania ważnego wydarzenia, w którym publiczność uczestniczy wirtualnie wyłącznie za pośrednictwem mediów. Na przykładzie wybranych wypowiedzi podejmę się analizy zjawiska nakładania na idola pewnych cech bohatera mitycznego, co − w moim mniemaniu – łączy się z fenomenem „kultury narcyzmu”. Mówiąc o wyobrażeniach użytkowników internetu o Jacksonie będę jednocześnie wskazywać narcystyczne źródła współczesnej kultury.

Książka jest podzielona na trzy części. W pierwszej przedstawione zostaną ogólne założenia pracy oraz metodologia, koncepcje dotyczące zagadnienia narcyzmu, a następnie rozważania na temat zjawiska popkultu. Część druga książki koncentruje się stricte wokół bohatera – umieszczona tu została biografia Jacksona oraz chronologia procesu sądowego, jaki wytoczono idolowi w związku z zarzutami o pedofilię. W kolejnych rozdziałach tej części omawiam zjawisko pedofilii. Dalej podejmuję się próby prześledzenia, jak współcześnie kształtuje się wyobrażenie o dziecku. Ostatni rozdział tej części to prezentacja wypowiedzi internetowych, a więc reakcji publiczności, która wirtualnie uczestniczyła w procesie Jacksona. Natomiast na ostatnią, trzecią część książki składa się prezentacja figur antropologicznych: trikster, kozioł ofiarny oraz król karnawału. Po ich omówieniu dokonuję analizy interpretacyjnej wypowiedzi internetowych na temat Jacksona.


Jaką antropologię uprawiam?


Pytanie to zaistniało dla mnie i towarzyszyło podczas wszystkich etapów pracy nad książką. W jej tytule zawarłam wyrażenie: „perspektywa antropologiczna”. Co ono właściwie znaczy? W początkowym zamyśle sformułowanie to odniosłam przede wszystkim do przedmiotu badań oraz przedmiotu poznania. Szybko jednak uświadomiłam sobie, że wyrażenie „perspektywa antropologiczna” niesie o wiele głębsze i szersze znaczenie, zaiste jest podstawową kategorią w nauce, którą chcę uprawiać. Przyjęcie „perspektywy antropologicznej” zaczęło oznaczać dla mnie pewien styl uprawiania refleksji, sposób pisania oraz – co niezmiernie ważne − typ postawy badawczej. W literaturze przedmiotu perspektywa ta wielokrotnie charakteryzowana była jako antropologia interpretacji lub antropologia refleksyjna.

A zatem uprawiam antropologię interpretacji. Jak to rozumieć?
Książka, którą czytelnik właśnie trzyma w rękach, dotyczy sposobów recepcji społecznej kariery idola kultury popularnej na przykładzie Michaela Jacksona. Owe sposoby postanowiłam prześledzić wykorzystując jako narzędzie analityczne figury antropologiczne. Potraktowałam je jako typy idealne w rozumieniu Maxa Webera, a zatem chodziło o spotęgowanie pewnych cech pojawiających się z różną częstością i w rozmaitych konfiguracjach. W samym założeniu typów idealnych nie ma mowy o przekładalności ich abstrakcyjnego obrazu na rzeczywistość. Wynika z tego niemożliwość zastosowania podejścia ilościowego w omawianej sytuacji, a co za tym idzie postawienia kwestii reprezentatywności badanych postaw. Jest fizyczną niemożliwością zaznajomienie się ze wszystkimi dostępnymi na temat Jacksona wypowiedziami w internecie, będącym ze swej natury źródłem bardzo niestabilnym. Koncentrując się na przeżyciach, wyobrażeniach i sądach wypowiadających się internautów nie sposób przedstawić bogactwa i złożoności tych opinii w kategoriach ilościowych. Najlepszym rozwiązaniem zatem okazało się przyjęcie postawy etnograficznej oraz podjęcie próby konstrukcji modeli typów idealnych.

Aby zmierzyć się z tym wyzwaniem, najwłaściwsza wydała mi się jakościowa analiza treści, w której, jak pisze Earl Babbie, istotne znaczenie przypada kategorii rozumienia . Zatem w mojej refleksji nad cechami bohatera mitycznego w kulturze popularnej chodzi przede wszystkim o zgłębienie treści kulturowych, jakie pojawiają się w wypowiedziach o idolu. Inspirowana postulatem „gęstego opisu” Cliforda Geertza, a za przykładem Joanny Tokarskiej-Bakir chciałam podążyć drogą „gęstej lektury”, lektury hermeneutycznej, która odnosi się do sposobu czytania i interpretacji tekstu. „Gęsta lektura” tekstu „[...] ma zatrzymać do rozważenia wszystko to, co z tekstu etnograficznego bywa wyrywane pod pretekstem redundancji, marginalności, niezrozumiałości, niskiego poziomu artystycznego (w przypadku przekazów folklorystycznych) czy obsceniczności”3 . Zatem, moją intencją była „uważna lektura” wybranych wypowiedzi, a następnie pewna propozycja ich interpretacji.
   

Za narzędzie interpretacji tekstów posłużyła metoda koła hermeneutycznego. Martin Heidegger zwraca uwagę, że w kole hermeneutycznym kryje się pozytywna możliwość najbardziej źródłowego poznawania. Jednocześnie podkreśla, że: „Kto chce zrozumieć jakiś tekst, dokonuje zawsze jakiegoś projektu”4. W przypadku mojej pracy takim wstępnym, bardzo ogólnym pojęciem było pojęcie idola, pojęcie nawiązujące do przednowoczesnego substratu sacrum i kultu. Moją uwagę zwróciły reakcje, jakie Michael Jackson wzbudza wśród publiczności internetowej; owa „żywa” dyskusja, jaka wywiązała się między wypowiadającymi się. Nie spotkałam się z obojętnością wobec Jacksona i to wydało mi się ciekawe i warte zgłębienia. Czytając te wypowiedzi, zastanawiający wydał mi się ładunek emocjonalny, jaki zawierały te komentarze. Podstawowe, zadane implicite pytanie, na które prezentowane wypowiedzi odpowiadają, dotyczy tego, kim jest dla publiczności idol–Michael Jackson? Przyjęcie etnograficznej postawy „uważnej lektury” pozwoli mi − wychodząc od podstawowego pytania – projektować kolejne modele odpowiedzi, szukać pojęć coraz bardziej adekwatnych, w miarę podążania z ruchem koła hermeneutycznego.


    Antropologia refleksyjna, czerpiąca z hermeneutyki, jak i fenomenologii zakłada, że w badaniu społecznym próbuje się wejść w „świat” osób badanych, aby rozumieć, jak interpretują dane wydarzenie. Moja analiza zmierza więc do uporządkowania treści jawnych oraz próby wydobycia, a następnie interpretacji treści ukrytych w wypowiedziach na temat idola kultury popularnej. Celem jest badanie ustabilizowanych kompleksów znaczeń symbolicznych, w które można wpisać istniejące w internecie typy recepcji postaci Jacksona.


Na marginesie

Do napisania tej książki dojrzewałam wiele lat. Z pewnością mogę powiedzieć o sobie: „dziecko popkultury”. W 1989 roku – przełomowym dla współczesnej historii Polski − miałam 12 lat. Pamiętam dobrze, jak wielkim wydarzeniem było nagłe pojawienie się telewizyjnych stacji komercyjnych, prywatnych radiostacji i czasopism dla nastolatków. Nie zamierzam oceniać ich wartości artystycznych ani estetycznych, pragnę jedynie zwrócić uwagę, że dla wielu osób, szczególnie tych, wówczas dorastających,  początek lat dziewięćdziesiątych stanowił okres wyjątkowo barwny i emocjonujący. Myślę, że wtedy, wraz z napływem (intensywnym i przez to pochłaniającym) kultury określanej mianem „zachodniej”, rozpoczęło się moje zainteresowanie kulturą popularną. W tamtym okresie kompanami mojej codzienności były postacie stacji MTV. Jedna z nich – Michael Jackson − stała się bohaterem niniejszej książki.

Informacje o książce:

Tytuł: Michael Jackson jako bohater mityczny. Perspektywa antropologiczna

Autor: Aneta Ostaszewska

Wydawnictwo: Wydawnictwa Akademickie i Profesjonalne, Warszawa 2009

ISBN 978-83-7644-002-6

Wydanie 1

Oprawa miękka

Format 148 mm x 210 mm

s. 250

cena 27.00 zł